Południowe Niderlandy w XVII wieku - malarstwo flamandzkie Złotego Wieku

Termin „malarstwo flamandzkie” obejmuje zasięgiem całe Niderlandy Południowe. Jest w tej obiegowej nazwie pewna nieścisłość, gdyż Flandria to tylko jedna z prowincji, które tworzyły od 1581 roku (po uniezależnieniu się Republiki Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich, popularnie zwanej Holandią) domenę władzy namiestników hiszpańskich Habsburgów (do 1714 roku – przejęcia południowych Niderlandów przez Habsburgów austriackich) oraz bastion katolickiej kontrreformacji w północnej Europie. Były to, poza hrabstwem Flandrii: księstwo Brabancji, hrabstwa Hainaut (Henegouwen), Artois i Namur, Limburgia, księstwo Luksemburga oraz formalnie niezależne biskupstwo Liège w obszarze nadmozańskim. Największe znaczenie polityczne, gospodarcze i kulturalne miały miasta w księstwie Brabancji: Antwerpia (na pograniczu z Flandrią), Bruksela, Mechelen (Malines), Leuven (Louvain, Lowanium), oraz hrabstwie Flandrii: Brugia, Gandawa, Lille.
Novissima et accuratissima Leonis Belgici, seu Septemdecim Regionum descriptio, Nicolaes Visscher, Amsterdam 1642, Miedzioryt, papier żeberkowy, 47,9 x 57,8 cm
Biblioteka Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. Kart.448/4

W XVI wieku metropolią światowego handlu i bankierstwa stała się Antwerpia, w XVII wieku, zwłaszcza za rządów namiestników arcyksiążąt Alberta i Izabeli (1599–1633), konkurująca z holenderskim Amsterdamem. To tu, od 1608 (od powrotu Rubensa z podróży do Włoch) zaczyna się Złoty Wiek sztuki flamandzkiej, który symbolicznie zamyka data śmierci Jacoba Jordaensa – rok 1678. Do 1632 roku działa tu stale Anton van Dyck, najwybitniejszy portrecista flamandzki.


Carstiaen Luyckx
Girlanda kwiatowa z alegorią Czasu, ok. 1650
Deska, 75,5 x 55 cm
Muzeum Narodowe w Warszawie, nr inw. M.Ob. 571

Mapa Niderlandów 




Niderlandy w 1609 roku
Poza tą „wielką triadą”, Antwerpia zgromadziła całą plejadę wybitnych mistrzów. Byli to malarze historii religijnych i mitologicznych: Abraham Janssens, Frans Francken Młodszy, Simon de Vos, Gaspar de Crayer, Willem van Herp, Jan Boeckhorst, Theodoor Rombouts; portreciści: Cornelis de Vos czy Gonzales Coques; mistrzowie pejzażu: Jan Brueghel Młodszy, Joos de Momper Młodszy, Jan Wildens; specjaliści od martwych natur i przedstawień zwierząt: wspomniany Brueghel, Frans Snyders, Jan Fyt, Paul de Vos, Pieter Boel, Jan Davidsz. de Heem i Daniel Seghers; malarze rodzajowych scen plebejskich: Adriaen Brouwer i David Teniers Młodszy.

Drugim ośrodkiem była Bruksela – siedziba książęcego dworu namiestników hiszpańskich. Działali tu m.in.: malarze historii – wspomniany de Crayer i Theodoor van Loon, pejzażysta Jacques d’Arthois, mistrz martwej natury i scen ze zwierzętami – David de Coninck, malarze rodzajowi – Teniers i Joos van Craesbeeck.

Barokowe malarstwo flamandzkie odznacza się wielkim bogactwem. Wzniosły patos i heroiczna formuła istnieją w nim obok tendencji do rodzajowego realizmu, iluzjonizmu w oddaniu przedmiotów i ludzi, a także zmysłowości, witalności, bujności form natury i świata ludzkiego. Malarstwo to szuka jednak nie tylko „uczty dla oka”, ale i pouczenia filozoficznego, moralnego czy religijnego, wplatając w przedstawiane motywy treści symboliczne, zgodne z neostoicką etyką humanistów i kontrreformacyjną ideologią teologów. Cechy te ujawniają się w każdym gatunku malarstwa flamandzkiego: od reprezentujących oficjalny nurt sztuki przedstawień religijnych, mitologicznych, alegorycznych i historycznych, noszących wspólne miano „historii” (storii) oraz portretów, po tzw. „mniejsze rodzaje”, czyli specjalistyczne gatunki malarstwa, takie jak krajobraz, martwa natura i przedstawienia zwierząt oraz scena rodzajowa.